چگونگی استفاده از ابزارهای ارزشیابی فرآیندی
مقدمه
باید این مطلب مهم را در نظر داشت که جوامع پیشرفته بشری با عنایت به توسعه آموزش و پرورش خود توانسته اند پله
های ترقی و توسعه همه جانبه را به پیمایند.در توسعه آموزش و پرورش ملاکها و فاکتورهای متعددی نقش دارند.
مهمترین آن نظام ارزشیابی در آموزش می باشد .آموزش را می توان به عنوان فرایند کنش متقابل معلم و دانش آموزتعریف کرد که به موجب آن تجارب مناسب یادگیری برای رسیدن دانش آموزان به هدف های آموزش و پرورش فراهم می شود . در آموزش و پرورش سنتی ارزشیلبی به عنوان آخرین حلقه های فرایند یاددهی ،یادگیری تلقی می شود که در پایان دوره آموزشی برای جدا کردن دانش آموزان با توانایی یادگیری متفاوت به کار می رفت . امروزه ارزشیابی را بخش جدایی ناپذیر فرایند یاددهی - یادگیری می داند که همراه با آموزش و در ارتباط تنگا نتگ با آن ، به گونه ای مستمر انجام می گیرد و به جای تاکید بر طبقه بندی دانش آموزان و مقایسه آنان با یکدیگر ، هدایت یادگیری آنان را مرکز توجه خود قرار می دهد.
اصول حاکم برارزشیابی پیشرفت تحصیلی
به منظورنظام بخشی به فعالیت های ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان با توجه به رویکردها ونگرش
های نوین درتعلیم وتربیت.اصول زیرتحت عنوان (اصول حاکم برارزشیابی پیشرفت تحصیلی ) تعیین شده است.
1- جدایی ناپذیری ارزشیابی ازفرایند یاددهی-یادگیری:
ارزشیابی دانش آموزان باید به عنوان بخش جدایی ناپذ یر فرآیند یاددهی-یادگیری ونه به عنوان نقطه پایانی آن تلقی شود.
2- استفاده ازنتایج ارزشیابی دربهبود فرآیند یاددهی-یادگیری واصلاح برنامه ها وروشها.
هدف غایی ارزشیابی ، اصلاح وبهبود فرآیند یاد دهی-یادگیری است ونتایج ارزشیابی ها باید دراصلاح برنامه ها وروشها مورداستفاده قراگیرد.
3- هماهنگی میان هدف ها محتوا روش های یاددهی-یادگیری و فرآیند ارزشیابی:
در ارزشیابی باید تناسب و هماهنگی بین هدف ها، محتوا و روش های یاددهی-یادگیری مربوط به هردرس مورد توجه قرار گیرد.
4- توجه به آمادگی دانش آموزان:
در طراحی و اجرای انواع برنامه های ارزشیابی باید به آمادگی های جسمانی ، عقلی ، عاطفی و روانی دانش آموزان توجه شود0
5- توجه به رشد همه جانبه دانش آموزان:
در ارزشیابی باید به جنبه های مختلف رشد بدنی، عقلی ،عاطفی، اجتماعی، اخلاقی و حرکتی دانش آموزان توجه شود0
6- توجه همه جانبه به دانش ها، نگرش ها و مها رت ها:
در ارزشیابی، متناسب با محتوای آموزش و پرورش باید به حیطه دانش ها، نگرش ها و مهارتهای دانش آموزان توجه شود0
7- توجه به ارزشیابی دانش آموز از یادگیری های خود (خود ارزشیابی):
در ارزشیابی باید شرایطی فراهم شود که دانش آموز نیز بتواند از یادگیریها و عملکرد های خود و دیگر دانش آموزان ارزشیابی کند0
8- ارزشیابی از فعالیتهای گروهی:
در نظام ارزشیابی ،علاوه بر ارزش یابی فردی، باید از فعالیتهای گروهی نیز ارزشیابی به عمل آید0
9- توجه به فر آیند های فکری منتهی به تولید پاسخ:
در ارزشیابی باید علاوه بر پاسخ نهایی، به فرآیندی که منجر به تولید پاسخ شده است توجه کرد0
10- تاکید بر نو آوری و خلاقیت :
در ارزشیابی باید با تاکید بر روش حل مساله ، زمینه رشد و شکوفایی دانش آموزان را فراهم کرد.
11- تنوع روش ها و ابزار های اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی:
با توجه به اهداف ، ماهیت و نوع موارد ارزشیابی ، از انواع مختلف روش ها و ابزارهای ارزشیابی (مانند پرسش های شفاهی ،آزمون های عملی ،انواع پرسش های عینی و انشایی، روشهای مشاهده رفتار ، پوشه های مجموعه کار ، ارایه مقالات و طرح ها ، گزارش مربوط به فعالیت های تحقیقاتی ، ارزشیابی عملکردی ، ارزشیابی مستمر ، انواع دست ساخته ها ، روش خود سنجی و ...) استفاده می شود.
12- استفاده از انواع ارزشیابی:
در فر آیند یاددهی- یادگیری لازم است با توجه به هدف ها ، محتوا و روش های تدریس از انواع ارزشیابی ها ( از قبیل تشخیصی، تکوینی، مجموعی، هنجار مرجع، هدف مرجع ، درونی، بیرونی ، ملی و ...) استفاده شود.
13- استقلال مدرسه ومعلم در فرآیند ارزشیابی:
در فرآیند ارزشیابی باید استقلال مدرسه و معلم در چار چوب سیاست های کلی آموزش و پرورش حفظ شود.
14- اصل رعایت قواعد اخلاقی و انسانی در ارزشیابی:
به موجب این اصل ، ارزشیابی باید به گونه ای سازماندهی و اجرا شود که موجب خدشه دار شدن حقوق ، تعاملات انسانی ، اعتماد به نفس و سلامت روانی دانش آموز یا معلم نگردد.
15- اصل توجه به تفاوت های فردی:
در انجام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی می بایست به تفاوت های فردی دانش آموزان توجه شود.
16- ضرورت هماهنگی در تحقق اصول ارزشیابی:
در به کارگیری اصول فوق الذکر باید میان سازمانها ، مراکز ، ادارات، واحدها و سایر بخش های مسئول ارزشیابی در مورد روش ها ، ابزارها، معیار ها و برنامه های اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، تعهد و هماهنگی کامل وجود داشته باشد.
نگاهی به ارزشیابی مستمر
اگر بپذیریم که همه دانش آموزان در شرائط عادی قادر به یادگیری هستند منتهی با درجاتی متفاوت از یکدیگر چه از نظرزمانی وچه ازنظر سطح یادگیری، پس باید شیوه سنتی ارزشیابی که کلیه دانش آموزان را بطور یکسان تحت اندازه گیری قرار می دهد رها سازیم و بدنبال ابزارهایی باشیم که توانائیهای آنان را باتوجه به تفاوت های فردی بسنجد و از این طریق اعتماد به نفس و خود پنداره مثبت در آنان ایجاد کنیم تا جائیکه ارزشیابی را نوعی آموزشی تلقی کنند و از آن ترس و واهمه نداشته باشند .
آموزش، زمان بر است و ارزشیابی نیز به عنوان فرایندی درون این آموزش از همان محدوده زمانی برخوردار است .
نمی توان وظیفه ارزشیابی را به پایان دوره آموزشی محدود کرد و اضطراب و ترس ناشی از عدم به یاد آوری مطالب را برای دانش آموز رقم زد که این خود نوعی ضد ارزش تلقی می گردد .
نظام رایج ارزشیابی تحصیلی در آموزش و پرورش ما، مبتنی بر برگزاری امتحان و آزمون است که از سابقه ای ۸۰ساله برخوردار است و همواره ملاکی برای سنجیدن میزان فعالیت دانش آموز در کلاس و از همه مهم تر، تعیین کننده لیاقت یا عدم لیاقت دانش آموز در ارتقای سطح تحصیلی است.
روش های سنتی سنجش و ارزشیابی، دانش آموز را در جهت ارایه پاسخ های «صحیح» و از پیش تعیین شده به کار وا می دارد. در این فرایند به رابطه سنجش و یادگیری توجهی نمی شود، آزمون های سنتی باعث ایجاد فاصله بین آموخته ها و واقعیت های زندگی دانش آموز می شود، در حالی که زندگی روزمره او ساختار بسیار پیچیده و مبهمی دارد، آزمون های سنتی به مجموعه های تصنعی، غیرمستقیم و سؤالات روشن «رفتاری» روی می آورند که به سهولت قابل اندازه گیری اند.
آزمون های سنتی به دلیل ساختار خود، به خواست و نیاز افرادی غیر از آزمون شونده پاسخ می دهند و اغلب به رتبه بندی کردن دانش آموز می اندیشند. روش آنها بر نقاط ضعف آزمون شونده تأکید دارد و در مورد پیشرفت دانش آموز حساس نیست.
اطلاعات حاصل از چنین آزمون هایی نیز نه تنها در آموزش دانش آموز نقشی ندارد، بلکه اعتبار قضاوت معلم را هم خدشه دار می کند و در کاهش اعتماد به نفس دانش آموز نقش بسزایی دارد.
ما نیازمند آن نوع سنجش و ارزشیابی هستیم که به هر دانش آموز به دیده حرمت نگاه کند، موهبت های طبیعی و انسانی او را بسیار بیشتر از آزمون های سنتی نشان دهد، باز خوردی مثبت و تکالیفی رشد دهنده به او ارایه کند و باور داشته باشد که هر دانش آموز قابلیت رشد و پیشرفت مدام را دارد.اما آنچه که می توان از آن به عنوان مهم ترین تغییر دنیای امروز در عرصه تعلیم و تربیت یاد کرد، تفاوتی است که در نوع نگرش جهان به ارزشیابی تحصیلی رخ داده است. تغییری که در آن، حافظه مداری و حفظ کردن صرف مطالب درسی از سوی دانش آموزان، رنگ می بازد و جای خود را به سنجش مستمر و گام به گام می دهد.
سنجش و ارزشیابی معتبر دانش آموز را برمی انگیزد تا بیاموزد که چگونه یاد بگیرد. در چنین رویکردی یاد گیرنده، تبدیل به فردی فعال، ریسک پذیر و محقق می شود که به طور دایم از تدریس بهره می گیرد. . در این سیستم «توالی آموزش- ارزشیابی- آموزش» موجب می شود که شایستگی فرد رشد کند و اعتماد به نفس او افزایش یابد و فراگیر به خوبی یاد بگیرد که چگونه آموخته ها را در وضعیت های دشوار و ناآشنا به کار گیرد. این امر توان تصمیم گیری و تشخیص وضعیت را در فرد رشد می دهد و این هدف آموزش است.در چنین سیستمی، ارزشیابی در خدمت آموزش قرار می گیرد و جزو لاینفک آن به شمار می رود و همواره در فرایند آموزش جاری است.
ما باید ارزشیابی مستمر را جزء اساسی در فرآیند یادگیری بدانیم وبه طور مداوم از ابتدای سال تحصیلی تا پایان سال تحصیلی به اجرا گذاریم.زیر را در این صورت است که دانش آموز از معلم پیوسته بازخورد می گیرد.واین ویژگی این نوع ارزشیابی است. در جریان این ارزشیابی معلم، تمام گزارش های رفتاری، علمی و اجتماعی دانش آموز را در پوشه های مربوطه جمع آوری می کند.ما باید تلاش نماییم که در امر آموزش در کنار دانش آموزان باشیم نه در مقابل آنها، در این صورت است که اضطراب های آنها از بین می رود وروابط بین معلم ودانش آموز بهبود می یابدوباعث صمیمیت بین آنها می شود.
به نظر من ما باید شرایطی را ایجاد کنیم که نتیجه یک سال تلاش دانش آموز و معلم با آزمون پایانی سنجیده نشود. یعنی ارزشیابی فرآیندی(تکوینی)وارزشیابی عملکرد وبازخورد مستمرعمده توجه معلمان را به خود جلب نمایید.باید خاطرنشان ساخت که اجرای این نوع ارزشیابی به منزله حذف آزمون پایانی نیست، بلکه آزمون جزیی از ارزشیابی است و باید در کنار روش های جدید برگزار شود، اما برگزاری آن به صورت فرایندی و در طول سال صورت می گیرد و تنها به پایان سال اختصاص نخواهد داشت. هدف اساسی این نوع ارزشیابی، بهبود کیفیت یادگیری و ارتقای سطح بهداشت روانی محیط یاددهی- یادگیری است.محورتلاش ماباید«ارزشیابی برای یاد گیری باشد.»،نه«ارزشیابی ازیادگیری» که اساس ارزشیابی به شیوه سنتی است. در این نوع ارزشیابی ، به غیر از آزمون های کتبی از ابزارهای دیگری مانند پوشه کار، مشاهده آزمون عملکردی و تکلیف و ... نیز استفاده می شود.
از ویژگی های سنجش و ارزشیابی مستمر می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- توجه به ویژگی های اجتماعی، عاطفی سطوح مختلف یادگیری؛
- کاهش اضطراب و رقابت در بین دانش آموزان؛
- فراهم سازی زمینه های درگیری مطلوب اولیا با امور تحصیلی دانش آموزان؛
- افزایش علاقه به یادگیری در دانش آموزان و یاددهی در بین معلمان؛
- تغییر در نحوه قضاوت درباره عملکرد فراگیران و ارتقاء تحصیلی آنان؛
- به کارگیری ابزارهای متنوع در فرایند ارزشیابی، یادگیری و یاددهی؛
- تقویت اصل مشارکت، همفکری و فعالیت در کار گروهی و تقویت روابط اجتماعی؛
- توجه به روش های خودسنجی و همسال سنجی؛
- توجه به بازخوردهای توصیفی به یادگیرندگان در حین فرایند یادگیری؛
- کاهش وابستگی دانش آموز به معلم؛
- توجه به یادگیری عمیق
به حمد خداوند با اجرا ی روش ارزشیابی «پوشه کار»و«دفتر ثبت شاخصهای جریان آموزشی» در سالهای اخیرکه در آن به فعالیت های طول سال وهم چنین فعالیت های خارج کلاس دانش آموزان اهمّیت داده می شود بستر لازم برای اجرای اینگونه ارزشیابی آماده گردیده است.
ارزشيابي مستمر: ارزشيابي در جهت رشد و ارتقاي دانش‌آموزان است كه به معلم اطلاعات مستند و معتبري مي‌دهد كه بر اساس آن اطلاعات بتواند مرحله بعدي تدريس خود را طراحي كند.
روشهای ارزشیابی مستمر
فهرست مشاهدات: روشي است كه از طريق آن معلم مي‌تواند در مورد حدود آموخته‌هاي دانش‌آموزان در حيطه‌هاي مختلف مهارتي، نگرشي و دانشي قضاوت كند. اين يادداشت‌ها به معلم امكان مي‌دهد تا در برنامه تدريس خود ميزان حصول به هدف‌هاي آموزشي را تعقيب و كنترل كند و دريابد كه هر دانش‌آموز تا چه اندازه به هدف‌هاي مورد نظر رسيده است.
پروژه: به فعاليت‌هايي گفته مي‌شود كه بر اساس هدف‌هاي برنامه درسي طراحي مي‌شود و دانش‌آموزان به طور انفرادي يا گروهي آن را انجام مي‌دهند.
پوشه كارنما: مجموعه‌ي قطعاتي از كارهاي دانش آموز است كه با تركيب آنها مي‌توان تصوير كامل و روشن‌تري از دانش‌آموز به عنوان يك يادگيرنده به نمايش گذاشت. پوشه مي‌تواند شامل فهرست‌هاي ارزشيابي معلم، گزارش كارهاي دانش‌آموز، يادداشت‌هاي معلم، گزارش‌هاي گردش علمي، كارهاي عملي و پروژه‌هاي دانش‌آموز باشد.
برنامه ریزی برای استفاده از پوشه
برای اینکه از ارزشیابی پوشه ای نتیجه بهتری عاید شود باید به پنج سوال برنامه داشته باشید:
1- هدف اصلی شما در استفاده از پوشه چیست؟
2- چگونه چیزهایی را که باید در پوشه بگذارید، انتخاب می کنید؟
3- چه چیزهای مشخصی را حتماً در پوشه قرار می دهید؟
4- چگونه پوشه را سازماندهی می کنید؟
5- شیوه شما در ارزشیابی پوشه ای چیست؟
آزمون عملكردي: آزمون عملكردي، آزمون بسيار معتبري است كه تأكيد بر فرايندهاي يادگيري فراگير در سطوح مختلف تحصيلي دارد. بر اساس توجه و استفاده از اصول روانشناسي شناختي در كلاس درس و نياز به پرورش فرايندهاي عالي فكري و مهارت‌هاي تفكر انتقادي از اين آزمون استفاده مي‌كنند (ثرندايك، 1991).
پیشنهاد در مورد ارزشیابی:
ارزشیابی سنجش اساسی وجدایی ناپذیر فرآیند یاددهی- یادگیری است وباید به شیوه ای برنامه ریزی شده، منطبق با هدفهای برنامه وهم آهنگ با راهبردهای تدریس و یادگیری به صورت مستمر انجام گیرد.وباید بر هدفهای منظور شده ی برنامه های آموزشی استوار باشد وبرای انجام آن، متناسب با مواد درسی وهدفهای هر درس از انواع مختلف ابزارها، فنون وراهبرد های سنجش استفاده شود.
در سنجش وارزشیابی، نه تنها بازده ونتیجه یادگیری، بلکه فرآیند و راهبرد های یادگیری دانش آموزان، تعیین وچگونگی وابعادکیفی یادگیری وروشهای که دانش آموزان برای رسیدن به نتایج یادگیری، به کار می بندند نیز باید مورد توّجه قرار گیرد. وهم چنین ابزارهای سنجش واندازه گیری وفنونی که به کار گرفته می شود باید به گونه ای باشد تا دانش آموزان فرصت یابند که دانش، مهارت، توانایی، نگرش ودیگر صلاحیت های آموخته شده ی خود را به راههای مختلف نشان دهند.